LẠC TƯỚNG MAI CÔNG PHÚC
Từ người khai mở miền đất ven biển đến biểu tượng của nghĩa khí và lòng thương dân
Dấu tích từ lòng đất và ký ức của một vùng quê
Cuối năm 2018, trong quá trình trùng tu Đền thờ Lạc tướng Mai Công Phúc tại thôn Hạ Đồng, xã Thụy Sơn, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình (địa danh theo thời điểm tư liệu được công bố), một ngôi mộ thuyền được phát lộ ngay trong khu cung lăng mộ. Phát hiện này gây chú ý bởi mộ thuyền là loại hình táng thức gắn với nhiều lớp văn hóa cổ ở khu vực Bắc Bộ, đồng thời làm dày thêm hệ thống tư liệu dân gian, thần tích và ký ức cộng đồng về vị thành hoàng được người dân Hạ Đồng phụng thờ.
Theo bài viết của Báo Xây dựng năm 2022, dựa trên bia “Di tích lịch sử” và tư liệu địa phương, Mai Công Phúc được cho là sinh vào ngày 6 tháng 3 năm Mậu Dần, đời Hùng Duệ Vương, có quan hệ huyết thống với dòng Mai An Tiêm và quê ở vùng Đường Hào, bộ Dương Tuyền. Tư liệu truyền lại mô tả ông là người sớm nổi tiếng thông minh, văn võ song toàn, được cộng đồng suy tôn làm thủ lĩnh. Những chi tiết này thuộc hệ thống thần tích - truyền thuyết địa phương, cần được nhìn nhận trong bối cảnh nguồn sử liệu về thời kỳ Hùng Vương - An Dương Vương còn nhiều khoảng trống.
Một công trình trong quần thể di tích Hạ Đồng - nơi lưu giữ nhiều lớp ký ức về thời An Dương Vương và các nhân vật được nhân dân địa phương phụng thờ. Ảnh: Báo Thái Bình.
Chọn vùng cửa biển để mở đất, gây dựng sinh kế
Trong câu chuyện được lưu truyền tại Hạ Đồng, điểm nổi bật nhất ở Mai Công Phúc không nằm ở tước vị, mà ở lựa chọn hướng về dân sinh. Sau khi Âu Lạc được hình thành dưới thời Thục Phán An Dương Vương, ông được cho là đã chủ động xin đi tìm vùng đất mới để mở mang thực ấp, tổ chức sản xuất, khai hóa nông tang và tạo nguồn lực cho triều đình. Tư tưởng ấy thường được tóm gọn trong tinh thần “thực túc, binh cường”: muốn đất nước vững thì trước hết dân phải có cái ăn, có nghề nghiệp và có một cộng đồng ổn định.
Thay vì chỉ bám vào vùng Đường Hào vốn đã trù phú, Mai Công Phúc chọn khu vực Thù Nương - miền cửa biển nhiều sông ngòi, bãi bồi, đất mặn và sình lầy. Đây là lựa chọn nhiều thách thức nhưng giàu tiềm năng: có phù sa, nguồn lợi thủy sản, nghề muối, đường thủy nối với hệ thống sông Hồng - sông Thái Bình và khả năng giao thương ra biển. Theo các tư liệu địa phương, ông đã kêu gọi con cháu họ Mai cùng nhiều dòng họ khác đến khai hoang, lập ấp, đưa theo nghề nông, trồng dâu nuôi tằm, dệt vải, đánh bắt thủy sản, làm muối và các nghề thủ công.
Từ một vùng lau sậy, gò bãi và đất chua mặn, cộng đồng cư dân từng bước cải tạo thành ruộng đồng, hình thành xóm ấp và một cơ cấu sinh kế đa dạng. Báo Thái Bình trong bài “Hạ Đồng: Miền quê huyền diệu” cũng ghi lại truyền thuyết về việc quan Lạc tướng họ Mai quy tụ cư dân về vùng cửa Thù Nương, mở đất và đặt nền cho Hạ Động (sau gọi là Hạ Đồng). Công lao ấy khiến ông không chỉ được nhớ như một võ tướng, mà còn như người tổ chức không gian sống và đặt nền móng cho một cộng đồng.
“Thực túc, binh cường” - tầm nhìn dựng nước từ đời sống người dân
Nếu bóc tách lớp ngôn ngữ truyền thuyết, câu chuyện Mai Công Phúc gợi ra một tư duy phát triển rất đáng chú ý: hậu phương kinh tế là một phần của năng lực phòng thủ. Một vùng cửa biển có lương thực, muối, cá, nghề thủ công và mạng lưới vận tải thủy không chỉ nuôi sống cư dân tại chỗ mà còn có thể cung cấp nguồn dự trữ cho kinh đô và các khu vực nội địa. Trong bối cảnh nhà nước Âu Lạc phải đối mặt với nhiều sức ép quân sự, việc tổ chức sản xuất và kết nối giao thương vì thế mang ý nghĩa vượt khỏi phạm vi một làng ấp.
Tư liệu được Báo Xây dựng dẫn lại kể rằng dân các động, ấp quanh vùng đã suy tôn Mai Công Phúc là “Bố Cái” - cách gọi hàm chứa sự kính trọng đối với người có công che chở, gây dựng đời sống. Dù cách diễn giải danh xưng cần được đặt trong bối cảnh văn hóa dân gian, điều có thể thấy rõ là hình tượng vị Lạc tướng trong ký ức cộng đồng luôn gắn với hai chữ “thương dân”: lo ruộng đất, nghề nghiệp, kỷ cương và sự gắn bó giữa những nhóm cư dân từ nhiều nơi cùng tụ về.
Khi vận nước lâm nguy: khí tiết của người tướng
Truyền thuyết về giai đoạn cuối của Âu Lạc gắn với cuộc xung đột cùng Triệu Đà, câu chuyện Mỵ Châu - Trọng Thủy và sự thất thủ của Cổ Loa. Trong mạch kể tại Hạ Đồng, Mai Công Phúc đã cùng lực lượng của mình chiến đấu bảo vệ Thục Phán An Dương Vương khi tình thế đã rất nguy cấp. Bài Báo Xây dựng dẫn tư liệu địa phương cho rằng ông hy sinh tại trang ấp Thù Nương vào ngày 10 tháng 8 âm lịch năm 208 trước Công nguyên.
Các mốc niên đại về thời kỳ kết thúc nhà nước Âu Lạc trong nhiều nguồn lịch sử còn có khác biệt; vì vậy, điều quan trọng hơn ở đây là giá trị của ký ức cộng đồng: một người khi thời bình lo mở đất, gây dựng dân sinh; khi chiến tranh đến thì đứng ở tuyến đầu bảo vệ cộng đồng và vương triều mà mình phụng sự. Chính sự thống nhất giữa “dựng” và “giữ” ấy đã làm nên hình tượng Mai Công Phúc trong tâm thức nhiều thế hệ.
Cổ Loa với cấu trúc thành nhiều vòng là biểu tượng nổi bật của nhà nước Âu Lạc. Trong các nguồn tư liệu dân gian về Mai Công Phúc, Cổ Loa là không gian gắn với triều đình An Dương Vương và bối cảnh chính trị - quân sự mà vị Lạc tướng phụng sự.
Sơ đồ khái quát thành Cổ Loa. Nguồn: Vanminhhanoi/Wikimedia Commons.
Di huấn về tình nghĩa cộng đồng
Một trong những lớp ký ức giàu sức lay động nhất về Mai Công Phúc là lời di huấn được các tư liệu họ Mai và địa phương truyền lại. Nội dung cốt lõi không phải là lời ca tụng quyền lực, mà là lời nhắc về cách con người sống với nhau: coi nhau như ruột thịt, người lớn dạy bảo người trẻ, con cháu giữ đạo, người có điều kiện giúp người khó khăn, khi hoạn nạn thì cùng chia sẻ và khi có giặc thì đồng lòng bảo vệ quê hương.
Đặt trong bối cảnh một cộng đồng được hình thành từ nhiều nhóm cư dân đến khai khẩn vùng đất mới, thông điệp ấy có ý nghĩa đặc biệt. Muốn biến vùng hoang hóa thành làng ấp, điều kiện vật chất là cần thiết nhưng chưa đủ; còn cần kỷ cương, lòng tin và tinh thần tương trợ. Bởi vậy, hình tượng Mai Công Phúc trong truyền thống địa phương không chỉ là một nhân vật của chiến trận mà còn là biểu tượng của tinh thần quy tụ cộng đồng.
Từ đền thờ, mộ thuyền đến một di sản sống
Sau khi Mai Công Phúc qua đời, người dân Hạ Đồng lập nơi thờ tự và tôn ông làm thành hoàng. Theo Báo Xây dựng, đến đời Lê Cảnh Hưng, ông được ban sắc phong với mỹ tự tôn vinh công lao “hộ quốc, cứu dân”. Báo Thái Bình cho biết quần thể di tích tại Hạ Đồng đã được xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia từ năm 1990 và nhiều năm qua vẫn là không gian tổ chức lễ hội, dâng hương, giáo dục truyền thống.
Phát hiện mộ thuyền năm 2018 khiến câu chuyện về vị Lạc tướng thêm một lần trở lại trong sự quan tâm của cộng đồng. Dẫu nhiều chi tiết về thân thế và niên đại vẫn thuộc phạm vi thần tích, truyền thuyết và cần tiếp tục được khảo cứu bằng phương pháp sử học, khảo cổ học, giá trị văn hóa của di sản là điều rõ ràng: qua hơn hai nghìn năm ký ức, người dân vẫn chọn ghi nhớ một nhân vật bằng những phẩm chất rất gần gũi - mở đất cho dân sống, dựng nghề cho dân làm, gắn kết cộng đồng và dám hy sinh khi quê hương lâm nguy.
Vì thế, nhắc đến Lạc tướng Mai Công Phúc hôm nay không chỉ là kể lại một câu chuyện xa xưa. Đó còn là dịp nhìn lại một hệ giá trị bền bỉ trong văn hóa Việt: lấy dân làm gốc, lấy nghĩa tình làm nền, lấy tinh thần tự lực để dựng nghiệp và lấy trách nhiệm với non sông làm chuẩn mực cao nhất của người gánh vác việc chung. Chính những giá trị ấy giúp tên tuổi Mai Công Phúc tiếp tục hiện diện trong tâm thức hậu thế như một biểu tượng của lòng yêu nước, thương dân và nghĩa khí.
“Giá trị còn lại từ câu chuyện Mai Công Phúc không chỉ nằm ở một tước vị hay một trận chiến, mà ở hình ảnh người đứng đầu biết lo sinh kế cho dân và quy tụ cộng đồng bằng nghĩa tình.”
Nguồn tham khảo
• Báo Xây dựng, 07/04/2022: “Lạc tướng Mai Công Phúc: Trọn đời yêu nước, thương dân”.
• Báo Thái Bình điện tử, 17/10/2018: “Hạ Đồng: Miền quê huyền diệu”.
• Wikimedia Commons: Ảnh và sơ đồ minh họa về Cổ Loa; thông tin tác giả/giấy phép ghi tại chú thích ảnh.
Lưu ý biên tập: Một số thông tin về thân thế, niên đại và diễn biến thời Âu Lạc trong các nguồn được dẫn mang tính thần tích, truyền thuyết hoặc tư liệu địa phương. Bài viết trình bày theo hướng văn hóa - lịch sử, đồng thời phân biệt những nội dung truyền lại với các dữ kiện có thể kiểm chứng trực tiếp.